Lipoedeem of lymfoedeem: wat is het verschil?

Bij lymfoedeem blijft er vocht in het weefsel hangen, omdat het lymfestelsel het niet meer afgevoerd krijgt. Bij lipoedeem gaat het niet om vocht maar om vetweefsel, dat zich pijnlijk en symmetrisch opstapelt aan beide benen of armen, terwijl handen en voeten gespaard blijven. De namen lijken op elkaar en de benen kunnen er op het eerste gezicht gelijkaardig uitzien, maar het zijn twee verschillende aandoeningen met een andere behandeling. Ze kunnen wel samen voorkomen. Hieronder lees je waaraan je het verschil herkent en waarom dat onderscheid ertoe doet.

Vocht of vet

Lymfoedeem is een zwelling door eiwitrijk vocht. Het lymfestelsel, het netwerk van vaten en klieren dat vocht uit je weefsels terugbrengt naar de bloedbaan, is aangeboren minder goed aangelegd (primair lymfoedeem) of raakte later beschadigd (secundair lymfoedeem), bijvoorbeeld door een operatie, bestraling bij kanker, een trauma of een infectie. Ook overgewicht kan het lymfestelsel overbelasten. Meer uitleg vind je in het artikel over wat lymfoedeem is.

Lipoedeem is een onevenredige, symmetrische opstapeling van vetweefsel aan de ledematen, die bijna uitsluitend bij vrouwen voorkomt. Het is geen oedeem en geen stoornis van de lymfe- of bloedvaten, ook al zegt de naam iets anders. En het is altijd pijnlijk: een onevenredige vetverdeling zonder klachten heet lipohypertrofie, en dat is geen lipoedeem. Wat lipoedeem precies is en wat ertegen helpt, lees je in het artikel over lipoedeem aan de benen.

Zo herken je het verschil

Foto’s: Jmarchn (CC BY 4.0) en DocHealer (CC BY-SA 4.0, uitsnede), via Wikimedia Commons. Deze afbeelding valt onder CC BY-SA 4.0.

	Lipoedeem	Lymfoedeem
Wat stapelt zich op	Vetweefsel	Eiwitrijk vocht
Bij wie	Bijna uitsluitend vrouwen	Mannen en vrouwen, op elke leeftijd
Wanneer het begint	Vaak in een periode van hormonale veranderingen, zoals puberteit, zwangerschap of menopauze, en vaak samen met gewichtstoename	Primair: kan op elke leeftijd zichtbaar worden. Secundair: na een operatie, bestraling, trauma of infectie
Waar	Beide benen en/of beide armen, symmetrisch	Vaak één arm of been; ook romp, borst, hoofd-hals of genitale streek
Handen en voeten	Altijd gespaard	Doen vaak mee
Pijn	Altijd: drukpijn, spontane pijn, zwaar gevoel	Vooral een zwaar en gespannen gevoel; pijn kan, maar hoort er niet per se bij
Putje drukken	Lukt niet	Lukt in het begin vaak wel
Huidplooi op de tenen (teken van Stemmer)	Lukt	Lukt vaak niet
Diagnose	Klinisch; geen test kan lipoedeem bewijzen	Klinisch, met een volumemeting; bij twijfel een lymfoscintigrafie

Drie van die verschillen kan je zelf al een beetje aftasten.

Handen en voeten. Bij lipoedeem stopt het vetweefsel boven de enkel of de pols. Daar ontstaat vaak een duidelijke overgang, een soort manchet: een dik onderbeen boven een slanke voet. Bij lymfoedeem zit de zwelling vaak juist aan de voet, de enkel, de hand of de pols, en soms begint het daar.

Een putje drukken. Druk een paar seconden met je duim op de zwelling. Blijft er een putje staan, dan zit er vocht in het weefsel. Bij lymfoedeem lukt dat in het begin vaak; wordt het weefsel na verloop van tijd vaster, dan blijft er geen putje meer achter. Bij zuiver lipoedeem blijft er geen putje staan.

Een huidplooi op de tenen. Probeer bovenop de voet, aan de basis van de tweede teen, een huidplooi op te tillen. Lukt dat niet omdat de huid te dik is, dan heet dat een positief teken van Stemmer, en dat wijst sterk op lymfoedeem. Omgekeerd sluit een huidplooi die wel lukt lymfoedeem niet uit: bij lymfoedeem na een operatie of bestraling verschijnt het teken vaak pas laat. Het is een aanwijzing, geen diagnose.

Wanneer ze samen voorkomen: lipolymfoedeem

Lipoedeem veroorzaakt niet vanzelf lymfoedeem, en lymfoedeem veroorzaakt geen lipoedeem. Toch zie je ze vaak samen, en de brug is meestal overgewicht. Bij heel wat vrouwen met lipoedeem komt er overgewicht bij, en dat kan het lymfestelsel zo zwaar belasten dat er bovenop het lipoedeem een lymfoedeem ontstaat. Dat heet lipolymfoedeem. Een aanwijzing daarvoor is dat de voeten toch beginnen te zwellen, of dat er een putje blijft staan. De diagnose wordt dan bevestigd met een lymfoscintigrafie, een onderzoek dat de werking van het lymfestelsel in beeld brengt.

Er is nog een tweede weg: liposuctie. Die ingreep kan bij lipoedeem overwogen worden, maar ze kan de lymfevaten beschadigen en zo zelf lymfoedeem veroorzaken. Onder welke voorwaarden UZ Leuven ze voorstelt, lees je in het artikel over lipoedeem.

Waarom het onderscheid ertoe doet

Omdat de behandeling een andere richting uitgaat. Bij lymfoedeem wil je vocht afvoeren en weghouden, bij lipoedeem wil je pijn verminderen en voorkomen dat het erger wordt.

Bij lymfoedeem is de standaard een decongestieve lymfetherapie in twee fases. In de intensieve fase dringen we de zwelling terug met bandages, huidzorg, oefeningen en manuele lymfedrainage. In de onderhoudsfase hou je het resultaat vast met een compressiekous op maat. Compressie doet het meeste werk; drainage is een aanvulling. Huidzorg is geen detail: lymfoedeem verhoogt het risico op wondroos, en elke infectie kan de zwelling doen toenemen.

Bij lipoedeem gaat het niet om afvoeren maar om pijn en klachten verminderen en voorkomen dat het erger wordt, met beweging, compressie en een stabiel gewicht als pijlers. Wat elk daarvan doet, lees je in het artikel over wat helpt tegen lipoedeem.

Het verschil zie je het scherpst bij manuele lymfedrainage. Bij lymfoedeem is het een vaste bouwsteen. Bij lipoedeem heeft drainage geen effect op het vetweefsel, dus de benen worden er niet slanker van. Is er naast het lipoedeem ook een bevestigd lymfoedeem, dan kan drainage dat oedeem wel mee behandelen.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

Bij allebei gebeurt dat in de eerste plaats door een arts, op basis van het gesprek en het lichamelijk onderzoek.

Voor lymfoedeem komt daar een objectieve meting van de zwelling bij, en bij twijfel beeldvorming zoals een lymfoscintigrafie. Voor lipoedeem bestaat er geen onderzoek of bloedtest die de diagnose bewijst. De arts sluit wel andere oorzaken uit, zoals lymfoedeem, gewoon overgewicht en lipohypertrofie, en kijkt naar de vetverdeling, de klachten en het verloop van je gewicht.

Twijfel je, begin dan bij je huisarts. Waar je in onze regio terechtkan voor de diagnose, lees je in het artikel over lipoedeem.

Wanneer eerst naar de arts?

• Een been of arm die plots dik, rood, warm of pijnlijk wordt, eventueel met koorts. Dat kan wijzen op wondroos of een trombose, en dat is dringend.
• Een zwelling aan één kant die zonder duidelijke reden opkomt of blijft toenemen.

Lijkt het op geen van beide, bijvoorbeeld vocht in beide enkels dat ‘s nachts wegtrekt? Andere oorzaken, zoals slechte aderen of medicatie, staan in het artikel over dikke enkels of benen.

Veelgestelde vragen

Kan lipoedeem overgaan in lymfoedeem? Niet vanzelf: lipoedeem is geen stoornis van het lymfestelsel. Wel kan bij overgewicht bovenop het lipoedeem een lymfoedeem ontstaan (lipolymfoedeem). Een stabiel gewicht is daarom de beste bescherming.

Wie stelt de diagnose? Een arts. Voor lymfoedeem komt er een meting bij en bij twijfel een lymfoscintigrafie; voor lipoedeem bestaat geen test en sluit de arts andere oorzaken uit. Je huisarts is de eerste stap.

Lipoedeem en lymfoedeem in de praktijk

Ik volgde de interuniversitaire specialisatie oedeemtherapie (UGent, KU Leuven en UAntwerpen), waarin lymfoedeem en lipoedeem allebei aan bod komen, en werkte in het Lymfecentrum van UZ Leuven. In mijn praktijk in Bost (Tienen) begint oedeemtherapie daarom met kijken wat er precies aan de hand is: ik meet het volume op, kijk naar de voeten, de huid en de verdeling van de zwelling, en vraag naar het verloop. Past het beeld niet bij de diagnose die je al kreeg, of heb je er nog geen, dan stuur ik je eerst terug naar je huisarts.

Daarna volgt de behandeling die bij jouw aandoening past: compressie, huidzorg en drainage waar vocht in het spel is, beweging en compressie tegen de pijn waar het om lipoedeem gaat, en vaak een combinatie. Je kan een afspraak inplannen of me eerst je vraag stellen via contact.

Samengevat

• Lymfoedeem is een ophoping van vocht door een lymfestelsel dat tekortschiet; lipoedeem is een pijnlijke, symmetrische ophoping van vetweefsel, bijna altijd bij vrouwen.
• Handen en voeten blijven bij lipoedeem gespaard, bij lymfoedeem doen ze vaak mee. Een putje in de huid of een huidplooi die op de tenen niet lukt, wijst op vocht.
• Beide kunnen samen voorkomen als lipolymfoedeem, meestal door overgewicht.
• Compressie helpt bij allebei, maar met een ander doel; manuele lymfedrainage hoort bij lymfoedeem, niet bij lipoedeem.