Borstoedeem: zwelling van de borst na een borstoperatie en bestraling

Na een borstsparende operatie en bestraling voelt de behandelde borst vaak dikker, zwaarder en gespannen aan. De huid lijkt soms op een sinaasappelschil, de beha knelt aan één kant, of de borst is zichtbaar groter dan de andere. Dat is borstoedeem. In de eerste maanden is het nauwelijks te onderscheiden van de gewone zwelling na een operatie. Hieronder lees je wat normaal is, hoe het meestal verloopt, en wanneer je er beter iemand naar laat kijken.

De eerste weken: zwelling en wondvocht

Zwelling in de weken na een borstoperatie hoort bij de genezing. Wat er vaak bijkomt is een seroom: een verzameling helder wondvocht in de holte die de operatie achterlaat. Dat is een van de meest voorkomende gevolgen van borstchirurgie, het komt meestal een week tot tien dagen na de ingreep opzetten, en kleine seromen verdwijnen van zelf. Wordt het groot of hinderlijk, dan kan je chirurg het aflaten; wordt het rood, warm en pijnlijk of komt er koorts bij, verwittig dan meteen je arts.

Van borstoedeem spreken we pas als de zwelling blijft, meestal in de periode na de bestraling.

Wat is borstoedeem?

De operatie en de bestraling samen beschadigen het lymfestelsel in en rond de borst, waardoor vocht in het klierweefsel en de huid blijft hangen. Het is dus hetzelfde verhaal als bij lymfoedeem elders in het lichaam, alleen zit het in de borst. De meeste informatie die je krijgt gaat over de arm, en wie gewaarschuwd is voor lymfoedeem na borstkanker herkent de borstvariant daardoor niet altijd.

Zwelling is niet het enige signaal. Vrouwen met borstoedeem beschrijven ook een zwaar gevoel, een gespannen of dikker aanvoelende huid, pijn, roodheid en grotere huidporiën, en soms blijft er een putje staan als je met je vinger op de borst drukt. De borst kan meer dan één cupmaat groter worden.

Hoe vaak komt het voor, en gaat het weg?

Vaker dan je zou denken: in een groot Nederlands onderzoek meldde bijna 1 op 4 vrouwen borstoedeem in de anderhalf jaar na een borstsparende operatie met bestraling. En het gaat niet alleen over hoe de borst eruitziet; diezelfde vrouwen hadden meer pijn en voelden zich minder goed in hun lichaam.

Het goede nieuws is dat het verloop meestal gunstig is. De klachten zijn het sterkst kort na het einde van de bestraling en nemen daarna geleidelijk af; bij de meeste vrouwen is de huid rond een jaar na de behandeling weer zoals ervoor, en in een groot Duits onderzoek ging het bij ongeveer 7 op de 10 vrouwen volledig over.

Wat maakt de kans groter?

Uit het onderzoek komen vooral deze factoren naar boven:

• een groter bestraald gebied, een extra dosis op de plaats van de tumor, of de klierstreken die mee bestraald zijn
• een okselklierwegname of een oncoplastische operatie
• een grotere tumor, en chemotherapie na de operatie
• een grotere of dichtere borst, en diabetes

Aan bijna geen van deze dingen kan je zelf iets veranderen; ze zeggen alleen hoe alert je mag zijn. Wat je wél in de hand hebt: je huid verzorgen en klachten tijdig melden.

Moet je ermee naar de kinesist?

Niet elk borstoedeem heeft behandeling nodig, en dat is goed nieuws. Het lastige is dat je zelf moeilijk kan inschatten of wat je voelt nog bij het normale verloop hoort. Laat het in elk geval nakijken als:

• de klachten een half jaar na het einde van de bestraling niet minderen; dat is ook de grens die specialisten aanhouden om met behandelen te starten
• de zwelling, de pijn of het zware gevoel je hindert in wat je wil doen
• je gewoon wil weten of dit normaal is

Bij een eerste gesprek meet ik de borst op, overloop ik je klachten aan de hand van een vragenlijst die daarvoor ontwikkeld is, en leg ik uit wat je de komende maanden mag verwachten. Is er niets aan de hand, dan weet je dat en heb je een meting om later mee te vergelijken. Is er wel iets aan de hand, dan starten we meteen.

Wat helpt?

Naar borstoedeem zelf is nog weinig onderzoek gedaan; wat we doen, leunt op wat bij lymfoedeem van arm en been wel goed onderzocht is. Dat mag je gerust weten.

• Huidzorg is de basis, en daar is iedereen het over eens: dagelijks wassen met een neutrale zeep, goed drogen (ook in de plooi onder de borst), een hydraterende crème, wondjes meteen ontsmetten. Een gezonde huid houdt infecties buiten, en een infectie doet het oedeem toenemen. Hoe je zo’n infectie herkent, lees je in het artikel over wondroos.
• Bewegen is het best onderbouwd. Vrouwen met borstoedeem die twaalf weken begeleid kracht en conditie opbouwden, hadden minder klachten in de borst, en bij niemand werd het oedeem er slechter van. Het oude idee dat je die kant moet sparen, klopt dus niet.
• Een goed steunende beha maakt het voor veel vrouwen comfortabeler. Of een echte compressiebeha meer doet dan een gewone, is nog te weinig onderzocht om te beweren. Kies dus wat comfortabel zit.
• Manuele lymfedrainage is bij borstoedeem nog niet onderzocht. Voor de arm is manuele lymfedrainage een vaste bouwsteen, voor de borst weten we het nog niet. Ik leg de nadruk daarom op huidzorg, opvolging en beweging, en zet drainage gericht in. Trekt het litteken van de operatie mee, dan pakken we dat er meteen bij; zie het artikel over littekenmassage.

Wanneer eerst naar de arts?

• Roodheid, warmte, toenemende pijn of koorts. Dat kan wijzen op wondroos of een geïnfecteerd seroom, en dat is dringend.
• Zwelling die maanden later plots opkomt of blijft toenemen in plaats van af te nemen.
• Een borst die zwelt zonder dat er een operatie of bestraling aan voorafging. Er zijn ook andere oorzaken van vocht in de borst, en die gaan niet van zelf over.

Veelgestelde vragen

Gaat borstoedeem van zelf weg? Bij de meeste vrouwen wel: rond een jaar na de behandeling is de huid meestal weer zoals ervoor. Minderen de klachten een half jaar na de bestraling niet, laat het dan nakijken.

Mag ik sporten met borstoedeem? Ja. Begeleide kracht- en conditietraining maakte het oedeem bij niemand slechter en verminderde de klachten in de borst. Bouw op onder begeleiding en stop bij pijn.

Heb ik een compressiebeha nodig? Niet noodzakelijk. Of die meer doet dan een gewone beha is nog onvoldoende onderzocht. Comfort en goede steun zijn wat telt.

Borstoedeem in de praktijk

Ik volgde de interuniversitaire specialisatie oedeemtherapie en werkte in het Lymfecentrum van UZ Leuven. In mijn praktijk in Bost (Tienen) betekent oedeemtherapie bij borstoedeem: opmeten en opvolgen in de tijd, huidzorg en uitleg, en beweging weer opbouwen op jouw tempo. Hoort het bij een breder herstel na kanker, dan komt het samen met je schouder en je conditie aan bod in de oncologische revalidatie.

Twijfel je of wat je voelt normaal is, laat het dan opmeten in plaats van af te wachten. Eén afspraak volstaat vaak om te weten waar je staat. Je kan een afspraak inplannen of me eerst je vraag stellen.

Samengevat

• Bijna 1 op 4 vrouwen krijgt borstoedeem na een borstsparende operatie met bestraling; de eerste weken zwelling en wondvocht horen nog bij het gewone herstel.
• Het verloop is meestal gunstig: bij de meesten zakt het spontaan en is de huid rond een jaar weer zoals ervoor.
• Minderen de klachten een half jaar na het einde van de bestraling niet, laat het dan opmeten en opvolgen.
• Huidzorg en begeleide beweging helpen het meest; roodheid, warmte of koorts hoort meteen bij de arts.