Dikke enkels of benen: wat zit erachter, en wanneer naar de arts?

Dikke enkels of benen zijn bijna altijd vocht dat in het weefsel blijft hangen, oedeem. Meestal komt dat door aders die het bloed minder goed terugbrengen, door lang staan of zitten, door warmte of door medicatie. Soms is zwelling een signaal dat een arts moet bekijken, omdat het hart, de nieren of een bloedklonter erachter zit. Dit artikel helpt je lezen wat je ziet: welke signalen dringend zijn, wat het patroon van de zwelling je vertelt, en wat je zelf kan doen.

Eerst: wanneer ga je meteen naar de arts?

Wacht niet bij een van deze signalen:

• Eén been dat plots dik, pijnlijk of gespannen wordt, zeker in de kuit en zonder duidelijke oorzaak. Dat kan een trombose zijn, een bloedklonter in een diepe ader.
• Een rode, warme zwelling, eventueel met koorts of rillingen. Dat wijst op een infectie zoals wondroos.
• Dikke benen samen met kortademigheid, benauwdheid, een drukkend gevoel op de borst of niet meer plat kunnen liggen. Dan moet het hart nagekeken worden.
• Zwelling die op een paar dagen fors toeneemt in beide benen.

Bij ademnood of pijn op de borst bel je 112. Buiten de uren van je huisarts kan je terecht bij de huisartsenwachtpost via 1733.

Lees je benen: vier vragen

Het patroon van de zwelling zegt veel over de oorzaak. Kijk naar deze vier dingen.

1. Eén been of beide? Zwelling in beide benen past bij iets dat het hele lichaam raakt (de aders in beide benen, warmte, medicatie, hart of nieren). Zwelling in één been wijst eerder op iets plaatselijks: een trombose, een infectie, een letsel, of lymfoedeem na een operatie of bestraling.

2. Plots of geleidelijk? Zwelling die op minder dan drie dagen ontstaat, past bij een trombose, een infectie of een nieuw geneesmiddel. Zwelling die over weken of maanden langzaam toeneemt, past bij de aders, het lymfestelsel of een aandoening van hart, nieren of lever.

3. Blijft er een putje staan? Druk een paar seconden met een vinger op de zwelling, boven de enkel of op de scheen.

Foto: James Heilman, MD (CC BY-SA 3.0), via Wikimedia Commons, uitsnede. Deze afbeelding valt onder CC BY-SA 3.0.

Blijft er een putje staan, dan zit er vocht in het weefsel. Dat zie je bij oedeem door de aders, door medicatie of door hart en nieren, en in het begin ook bij lymfoedeem. Blijft er geen putje staan terwijl het been wel dik is, dan kan het om vet gaan, zoals bij lipoedeem, of om lymfoedeem dat al langer bestaat en waarbij het weefsel vaster is geworden.

4. Doen de voeten mee? Bij vocht zitten de voeten en enkels er meestal mee in. Bij lipoedeem stopt de zwelling net boven de enkel en blijven de voeten slank. Hoe je die twee verder uit elkaar houdt, ook met het teken van Stemmer op de tenen, lees je in het artikel over het verschil tussen lipoedeem en lymfoedeem.

Wat je ziet	Waar het vaak bij past	Lees verder
Beide enkels, ‘s avonds dikker en ‘s ochtends minder, putje blijft staan	Slechte aderen (veneus oedeem), lang staan of zitten, warmte	Hieronder
Beide enkels dik sinds je een nieuw geneesmiddel neemt	Bijwerking van medicatie	Hieronder
Eén been, plots, pijnlijk	Trombose	Meteen naar de arts
Eén been, rood en warm, koorts	Infectie, wondroos	Wondroos
Eén arm of been, geleidelijk, na een operatie of bestraling	Lymfoedeem	Wat is lymfoedeem?
Beide benen dik, voeten slank, pijnlijk bij aanraken	Lipoedeem	Lipoedeem
Beide benen, samen met kortademigheid of snelle gewichtstoename	Hart, nieren of lever	Meteen naar de arts

De gewone oorzaken

Lang staan of zitten. Als je stilstaat of stilzit, werken je kuitspieren niet en zakt er vocht naar je enkels. Dikke enkels aan het eind van de dag, na een werkdag in de winkel, een lange vlucht of een lange autorit zijn dan normaal. Het trekt weg als je beweegt of je benen hoog legt. Wordt na een lange reis één been dik en pijnlijk, dan geldt het signaal voor trombose hierboven.

Warmte. Bij warm weer worden de bloedvaten in je huid wijder om warmte kwijt te raken, en zakt er makkelijker vocht naar je benen.

Overgewicht en zwangerschap geven allebei vaker dikke enkels.

Medicatie. Verschillende geneesmiddelen kunnen vocht in de benen geven. De bekendste zijn bloeddrukverlagers uit de groep van de calciumantagonisten, zoals amlodipine. Ook ontstekingsremmers (NSAID’s), cortisone en hormonen kunnen het doen. Bij calciumantagonisten ontstaat het meestal in de eerste weken of maanden na de start of een dosisverhoging, en het hangt af van de dosis. Plaspillen helpen daar nauwelijks tegen. Stop nooit zelf met een geneesmiddel: bespreek het met je arts, die de dosis kan aanpassen of een ander middel kan kiezen.

Zware benen en vocht door slechte aderen: veneus oedeem

Dit is de oorzaak die het vaakst langdurig blijft. Je aders brengen het bloed uit je benen terug naar het hart, tegen de zwaartekracht in. Daarbij helpen kleppen in de aders en vooral je kuitspieren: elke stap knijpt de aders leeg, als een pomp. Werken de kleppen minder goed, dan blijft er te veel bloed in de onderbenen staan en lekt er vocht naar het weefsel. Dat heet chronische veneuze insufficiëntie, en het vocht dat ontstaat veneus oedeem.

Je herkent het aan:

• zwelling die bij de enkels begint en soms tot de knie oploopt
• een putje dat blijft staan als je drukt
• zware, vermoeide of gespannen benen, jeuk of pijn, erger aan het einde van de dag en na lang staan of zitten
• beter na een nacht of als je de benen hoog legt
• soms spataders, en op termijn een bruine verkleuring van de huid, eczeem of wondjes die slecht genezen

De aders herstellen niet vanzelf. Wat wel werkt, is de pomp helpen en de druk van buitenaf verhogen: veel bewegen en steunkousen. Bij forse zwelling start de behandeling soms met zwachtels die het vocht eerst wegdrukken, daarna volgen steunkousen om het resultaat vast te houden.

Of is het lymfoedeem of lipoedeem?

Bij lymfoedeem werken niet de aders maar de lymfevaten minder goed. Het vocht is eiwitrijker, de zwelling zit vaak aan één kant en het weefsel wordt na verloop van tijd vaster. Het ontstaat vaak na een operatie waarbij lymfeklieren zijn weggenomen, of na bestraling. Alles over herkennen en behandelen lees je in wat is lymfoedeem?

Lipoedeem is geen vocht maar vetweefsel dat zich pijnlijk en symmetrisch opstapelt, bijna altijd bij vrouwen, met slanke voeten eronder. Wat ertegen helpt, lees je in het artikel over lipoedeem.

Een gezwollen been of dikke enkels na een knie- of heupoperatie zijn in de eerste weken normaal en nemen geleidelijk af. Hoe dat verloopt, staat in de artikels over de knieprothese en de heupprothese.

Wat je zelf kan doen

• Beweeg elke dag, bijvoorbeeld wandelen of fietsen. Elke stap laat je kuitspieren pompen.
• Ga elk uur even op je tenen en dan op je hielen staan, een paar keer na elkaar, zeker als je lang moet zitten of staan.
• Leg je benen hoog als je zit of ligt, hoger dan je billen.
• Draag ruime, comfortabele schoenen met een lage hak, en geen sokken of kleding die knelt.
• Verzorg je huid: was en droog je voeten goed en smeer ze in. Een gezonde huid houdt infecties buiten.
• Steunkousen zijn bij vocht door slechte aderen de belangrijkste behandeling. Ze werken alleen als ze goed passen: laat je opmeten. Of je kousen terugbetaald worden, hangt af van de oorzaak; bij lymfoedeem lees je de regels in het artikel over compressiekousen.

Wanneer helpt een oedeemtherapeut?

Bij veneus oedeem en lymfoedeem dat blijft, kan oedeemtherapie het vocht terugdringen en je leren het zelf onder controle te houden. Dat kan pas als de arts een ernstige oorzaak heeft uitgesloten, en met een voorschrift.

Bij mij in de praktijk in Bost (Tienen) begint dat met kijken wat er aan de hand is: ik meet de omvang van je benen, kijk naar de huid, de voeten en het patroon van de zwelling, en vraag naar het verloop. Past het beeld niet bij wat je verteld werd, dan stuur ik je eerst terug naar je huisarts. Daarna volgt de behandeling: compressie met zwachtels of kousen, oefeningen die de kuitpomp aan het werk zetten, huidzorg, en waar het zinvol is manuele lymfedrainage als aanvulling. Het meeste werk doen de compressie en het bewegen. Meer over de aanpak lees je op de pagina oedeemtherapie, of je kan meteen een afspraak maken.

Veelgestelde vragen

Is vocht in de benen gevaarlijk? Meestal niet. Vocht dat ‘s avonds in beide enkels zit en ‘s nachts wegtrekt, komt vaak door de aders, lang staan of zitten, of medicatie. Een been dat plots dik en pijnlijk wordt, zwelling met roodheid en koorts, of dikke benen samen met kortademigheid moet je wel meteen laten bekijken.

Waarom zijn mijn enkels dik bij warm weer? Bij warmte worden de bloedvaten in je huid wijder om warmte kwijt te raken. Daardoor zakt er makkelijker vocht naar je enkels. Dat is op zich onschuldig. Blijven je enkels ook dik als het weer afkoelt, laat het dan nakijken.

Wat helpt tegen dikke enkels of vocht in benen? Bewegen, zodat je kuitspieren het bloed terugpompen, elk uur even op je tenen en hielen gaan staan, je benen hoger leggen dan je billen als je zit, en niet lang stilstaan. Bij vocht door slechte aderen zijn steunkousen de belangrijkste behandeling.

Gaat vocht in de benen vanzelf weg? Vocht door warmte of een lange reis meestal wel. Vocht door slechte aderen niet: de aders herstellen niet, dus bewegen en steunkousen blijven nodig. Vocht door medicatie verdwijnt pas als de arts de medicatie aanpast.

Samengevat

• Dikke enkels zijn meestal vocht, en meestal onschuldig: aders, stilzitten, warmte of medicatie.
• Eén been dat plots dik en pijnlijk wordt, een rode warme zwelling met koorts, of zwelling met kortademigheid: meteen naar de arts.
• Kijk naar het patroon: één of twee benen, plots of geleidelijk, een putje of niet, en of de voeten meedoen.
• Bewegen, de benen hoog leggen en goed passende steunkousen zijn de basis.
• Blijft het vocht, dan kan een oedeemtherapeut het terugdringen en je leren het zelf onder controle te houden.